रितु खड्का ।  अहिले विश्वभर विकसित हुँदै गएको पुलिसिङको अवधारणा केवल घटनापछि प्रतिक्रिया जनाउने सीमित ढाँचाबाट बाहिर निस्कँदै समस्याको जरा पहिचान गरेर दीर्घकालीन समाधान खोज्ने दिशातर्फ उन्मुख छ। यही सोचलाई प्रब्लम ओरिएन्टेड पुलिसिङ भनिन्छ, जसले अपराधलाई नियन्त्रण मात्र होइन, त्यसको कारण, संरचना र सामाजिक सन्दर्भसमेत गहिरो रूपमा बुझ्न जोड दिन्छ। विकसित देशहरूमा यो अवधारणा संस्थागत रूपमा कार्यान्वयन भइसकेको छ, जहाँ अनुसन्धान, तथ्यांक र समुदायसँगको सहकार्यलाई विशेष महत्व दिइन्छ।

यस सन्दर्भमा Arizona State University ले हरेक वर्ष आयोजना गर्ने ‘हर्मन गोल्डस्टेन अवार्ड’ उल्लेखनीय मानिन्छ। यस अवार्डमार्फत विभिन्न देशका प्रहरी संगठनहरूले गरेका नवप्रवर्तनात्मक अभ्यासहरूको मूल्यांकन गरिन्छ। नेपाल प्रहरीले पनि अछामको एक गाउँमा छाउप्रथा न्यूनीकरणका लागि समुदायसँग मिलेर गरेको पहलका कारण उत्कृष्ट सूचीमा स्थान बनाउन सफल भएको थियो। यो उपलब्धिले स्पष्ट संकेत दिन्छ—नेपाल प्रहरीभित्र सम्भावना र क्षमता दुवै छन्, तर त्यसलाई प्रणालीगत रूपमा विस्तार गर्न अझै बाँकी छ।

तर यथार्थमा फर्केर हेर्दा, नेपालमा प्रहरीको समग्र प्रभावकारिता अपेक्षाअनुसार देखिँदैन। नागरिक र प्रहरीबीचको सम्बन्धमा दूरी अझै कायम छ। विश्वासको अभावले प्रहरीप्रतिको दृष्टिकोण सकारात्मक बन्न सकेको छैन। पछिल्ला आन्दोलनहरूमा देखिएको आक्रोशले यही दूरीलाई झल्काउँछ। यो केवल व्यवहारको समस्या मात्र होइन, प्रणालीगत कमजोरी, पारदर्शिताको अभाव र प्रभावकारी संचारको कमीसँग पनि जोडिएको विषय हो।

आजको नेपालका लागि तीन प्रमुख सुरक्षा चुनौतीहरू स्पष्ट देखिन्छन्—लागुऔषध दुव्र्यसन, सडक दुर्घटना र लैंगिक हिंसा। यी समस्याहरू केवल कानुनी वा प्रहरीका विषय होइनन्; तिनीहरू सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक आयामसँग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। उदाहरणका लागि, लागुऔषधको फैलावट युवाहरूको निराशा, बेरोजगारी र सामाजिक असन्तुलनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ। त्यसैले यसको समाधानका लागि प्रहरीसँगै शिक्षा, स्वास्थ्य र स्थानीय तहबीच समन्वित प्रयास आवश्यक हुन्छ।

लैंगिक हिंसाको सन्दर्भमा कानुनी संरचना भए पनि कार्यान्वयन पक्ष कमजोर देखिन्छ। Domestic Violence (Offence and Punishment) Act 2009 Nepal जस्ता कानुनहरूले पीडितलाई संरक्षण दिने उद्देश्य राखे पनि व्यवहारमा न्याय प्रक्रिया ढिलो र जटिल हुने गुनासो बारम्बार उठिरहेको छ। यसले प्रहरीप्रति विश्वास घटाउने प्रमुख कारणमध्ये एकको रूपमा काम गरेको छ। अब आवश्यक छ—कानुनको प्रभावकारिता मूल्यांकन, आवश्यक संशोधन र कडाइका साथ कार्यान्वयन।

सडक दुर्घटनाको समस्या अझ जटिल छ। यो केवल ट्राफिक नियम उल्लंघनको परिणाम मात्र नभई सडकको अवस्था, सवारी साधनको गुणस्तर, चालकको व्यवहार र नियमन प्रणालीसँग पनि सम्बन्धित छ। विशेषगरी दुईपाङ्ग्रे सवारी दुर्घटनाको उच्च दरले सचेतना र अनुशासन दुवैमा कमजोरी रहेको देखाउँछ। यस क्षेत्रमा प्रविधिको प्रयोग, कडाइका साथ अनुगमन र व्यवहार परिवर्तनका कार्यक्रम अपरिहार्य छन्।

समुदाय–प्रहरी साझेदारीलाई नेपाल प्रहरीले प्राथमिकतामा राखे पनि यसको प्रभावकारिता अझै सीमित छ। स्थानीय तहसँग सहकार्य गर्ने संरचना बने पनि व्यवहारमा सक्रिय हुन सकेको छैन। यसको मूल कारण हो—स्थानीय समस्या पहिचानमा कमजोरी, स्रोत–साधनको अभाव र समन्वयको कमी। वास्तवमा, प्रहरी एक्लैले कुनै पनि जटिल सामाजिक समस्या समाधान गर्न सक्दैन; त्यसका लागि स्थानीय सरकार, विद्यालय, नागरिक समाज र समुदायको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ।

प्रहरीप्रति नकारात्मक धारणा बन्नुमा सूचना अभाव पनि एक महत्वपूर्ण कारण हो। प्रहरीले दैनिक रूपमा गर्ने सकारात्मक कामहरू प्रभावकारी रूपमा सार्वजनिक हुन सकेका छैनन्। परिणामस्वरूप, नकारात्मक घटनाहरू मात्र चर्चामा आउँछन् र समग्र छवि प्रभावित हुन्छ। आधुनिक युगमा संचार रणनीति पनि सुरक्षा व्यवस्थापनकै महत्वपूर्ण अंग हो भन्ने बुझ्न आवश्यक छ।

अर्कोतर्फ, प्रहरी संगठनभित्र पनि सुधारको आवश्यकता उत्तिकै छ। तालिम प्रणालीलाई निरन्तर अद्यावधिक गर्नुपर्छ। विशेषगरी भिड नियन्त्रण, मानवअधिकार, डिजिटल अपराध अनुसन्धान जस्ता क्षेत्रमा व्यवहारिक र नियमित तालिम अपरिहार्य छ। एकपटक सिकेर वर्षौंसम्म प्रयोग गर्ने पुरानो प्रवृत्तिले प्रभावकारिता घटाउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार पुनर्तालिम र अभ्यासको प्रणाली विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।

भविष्यतर्फ हेर्दा, सायबर अपराध, संगठित अपराध र सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिने भ्रम (misinformation) नयाँ चुनौतीका रूपमा देखा परिरहेका छन्। यस्ता चुनौतीसँग जुध्न परम्परागत सोच पर्याप्त हुँदैन। प्रविधिमा आधारित अनुसन्धान, विश्लेषण र नवीन रणनीतिहरू आवश्यक छन्।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको—विश्वास निर्माण हो। प्रहरी र नागरिकबीचको सम्बन्ध मजबुत बनाउन “कम्युनिटी इङ्गेजमेन्ट” लाई केवल कार्यक्रमका रूपमा होइन, संस्कारका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। जब नागरिकले प्रहरीलाई आफ्नो साथी, सहयोगी र संरक्षकका रूपमा अनुभूति गर्छन्, त्यतिबेला अपराध नियन्त्रण स्वतः प्रभावकारी हुन्छ।

अन्ततः, नेपाल प्रहरीलाई नयाँ सोच, नयाँ रणनीति र दूरदर्शी नेतृत्व आवश्यक छ। परम्परागत शैलीमा अडिग रहँदा बदलिँदो समाजका चुनौतीहरू सामना गर्न सकिँदैन। तथ्यमा आधारित निर्णय, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र समुदायसँगको गहिरो सहकार्य—यी चार आधारमा उभिएको प्रहरी प्रणालीले मात्र दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न सक्छ।